Τα πρώτα έντομα στον κόσμο με κατοχυρωμένα νομικά δικαιώματα έγιναν οι μέλισσες του Αμαζονίου που δεν έχουν κεντρί, κάτι το οποίο αποτελ...
Οι πληθυσμοί τους «ανθίζουν» χάρη στους αυτόχθονες πληθυσμούς από την εποχή πριν την έλευση του Χριστόφορου Κολόμβου. Θεωρούνται βασικοί επικονιαστές των τροπικών δασών, διατηρώντας τη βιοποικιλότητα και την υγεία των οικοσυστημάτων.
Βρίσκονται όμως αντιμέτωποι με πολλαπλές απειλές: Την κλιματική αλλαγή, την αποψίλωση των δασών, τα φυτοφάρμακα, αλλά και τις ευρωπαϊκές μέλισσες. Με το μέλλον να διαγράφεται απειλητικό για εκείνες επιστήμονες και ακτιβιστές δίνουν αγώνα δρόμου για να συμπεριλάβουν τις μέλισσες χωρίς κεντρί στην κόκκινη λίστα με απειλούμενα είδη.
«Ένα σημείο καμπής στη σχέση μας με τη φύση»
«Αυτή η απόφαση σηματοδοτεί ένα σημείο καμπής στη σχέση μας με τη φύση. Κάνει ορατές τις μέλισσες χωρίς κεντρί, τις αναγνωρίζει ως υποκείμενα που φέρουν δικαιώματα και επιβεβαιώνει τον ουσιαστικό τους ρόλο στη διατήρηση των οικοσυστημάτων» όπως δήλωσε στην εφημερίδα Guardian διευθύντρια Λατινοαμερικανών στο Κέντρο Νομικής της Γης, Κονστάνζα Πριέτο.
Τα, σε παγκόσμιο επίπεδο, πρωτοποριακά διατάγματα, που ψηφίστηκαν σε δύο περιοχές του Περού τους τελευταίους μήνες, ακολουθούν μια εκστρατεία υπεράσπισης της πανίδας με επικεφαλής την ιδρύτρια της Amazon Research Internacional, Ρόζα Βασκέζ Εσπινόζα, η οποία πέρασε τα τελευταία χρόνια ταξιδεύοντας στον Αμαζόνιο για να συνεργαστεί με τους αυτόχθονες πληθυσμούς για την καταγραφή των μελισσών.
Η Εσπινόζα που είναι χημικός βιολόγος, ξεκίνησε την έρευνά της για τις μέλισσες το 2020, αφότου ένας συνάδελφός της, της ζήτησε να «τρέξει» μια ανάλυση του μελιού τους, το οποίο χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της πανδημίας σε κοινότητες ιθαγενών όπου οι θεραπείες για την Covid ήταν ελλιπείς.
«Θεραπευτικές ιδιότητες την περίοδο της Covid»
«Έβλεπα εκατοντάδες μόρια που είναι γνωστό ότι έχουν κάποιο είδος βιολογικής φαρμακευτικής ιδιότητας» εξήγησε η ίδια. «Και η ποικιλία ήταν επίσης πραγματικά άγρια - αυτά τα μόρια είναι γνωστό ότι έχουν αντιφλεγμονώδεις επιδράσεις ή αντιιικές, αντιβακτηριακές, αντιοξειδωτικές, ακόμη και αντικαρκινικές».
Άρχισε, επομένως, να ηγείται αποστολών για να μάθει περισσότερα για τις μέλισσες που δεν έχουν κεντρί, να συνεργάζεται με ιθαγενείς για να καταγράψει τις παραδοσιακές μεθόδους εύρεσης και καλλιέργειας των εντόμων, καθώς και συγκομιδής του μελιού τους.
Το παλαιότερο είδος μελισσών στον πλανήτη
Οι μέλισσες χωρίς κεντρί, μια κατηγορία που περιλαμβάνει μια σειρά από ποικιλίες, που ζουν σε τροπικές περιοχές σε όλο τον κόσμο, είναι τα παλαιότερα είδη μελισσών στον πλανήτη. Περίπου τα μισά από τα 500 γνωστά είδη στον κόσμο ζουν στον Αμαζόνιο, όπου είναι υπεύθυνα για την επικονίαση περισσότερου από το 80% της χλωρίδας.
Έχουν επίσης βαθιά πολιτιστική και πνευματική σημασία για τους αυτόχθονες λαούς «Asháninka» και «Kukama-Kukamiria» που ζουν στο δάσος. «Μέσα από τη μέλισσα χωρίς κεντρί ζει η παραδοσιακή γνώση των αυτόχθονων, που μεταλαμπαδεύεται από την εποχή των παππούδων μας» δήλωσε ο Apu Cesar Ramos, πρόεδρος του Κοινοτικού Καταφυγίου Ashaninka.
«Η μέλισσα χωρίς κεντρί υπάρχει από αμνημονεύτων χρόνων και αντανακλά τη συνύπαρξή μας με το τροπικό δάσος» εξηγεί.
Οι απειλές
Ωστόσο, οι μέλισσες αυτές άρχισαν να χάνονται. «Μιλούσαμε με διάφορα μέλη της κοινότητας» και αναφέρουν πως «δεν μπορώ να δω πια τις μέλισσές μου. Μου έπαιρνε 30 λεπτά περπατώντας στη ζούγκλα για να τις βρω. Τώρα μου παίρνει ώρες».
Η χημική ανάλυση που διενεργήθηκε αποκάλυψε ορισμένα ανησυχητικά ευρήματα. Ίχνη φυτοφαρμάκων εμφανίζονταν στο μέλι των μελισσών, παρά το γεγονός ότι εκτρέφονταν σε περιοχές μακριά από τη βιομηχανική γεωργία.
Επί χρόνια, τα μόνα είδη μελισσών που είχαν επίσημη αναγνώριση στο Περού ήταν οι ευρωπαϊκές μέλισσες, τις οποίες έφεραν στην ήπειρο οι αποικιοκράτες τον 16ο αιώνα.
«Δημιουργήθηκε σχεδόν ένας φαύλος κύκλος». Το 2023, ξεκίνησαν επίσημα ένα έργο για τη χαρτογράφηση της έκτασης και της οικολογίας των μελισσών «επειδή μέχρι τότε είχαμε ήδη μιλήσει με την ομάδα της Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης (IUCN) και κυβερνητικούς παράγοντες στο Περού και είχαμε καταλάβει ότι αυτά τα δεδομένα ήταν κρίσιμα».
Η χαρτογράφηση αποκάλυψε συνδέσεις μεταξύ της αποψίλωσης των δασών και της μείωσης των μελισσών, μία έρευνα που τελικά συνέβαλε στην ψήφιση ενός νόμου το 2024 που αναγνωρίζει τις μέλισσες χωρίς κεντρί ως τις ιθαγενείς μέλισσες του Περού. Ο νόμος ήταν ένα κρίσιμο βήμα, καθώς η περουβιανή νομοθεσία απαιτεί την προστασία των ιθαγενών ειδών.
Γιατί είναι σημαντική η νομική τους κατοχύρωση
Η νομική κατοχύρωση του είδους αφήνει προηγούμενο. Όπως αναφέρει η εφημερίδα Guardian αναμένεται να θεσπιστούν πολιτικές για την επιβίωση των μελισσών, «συμπεριλαμβανομένης της αναδάσωσης και αποκατάστασης των οικοτόπων, της αυστηρής ρύθμισης των φυτοφαρμάκων και των ζιζανιοκτόνων, του μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και της προσαρμογής στις επιπτώσεις αυτές, της προώθησης της επιστημονικής έρευνας και της υιοθέτησης της αρχής της προφύλαξης ως κατευθυντήριου πλαισίου για όλες τις αποφάσεις που ενδέχεται να επηρεάσουν την επιβίωσή τους».
Η κίνηση αυτή έχει δημιουργήσει έντονο ενδιαφέρον από ομάδες οικολόγων στη Βολιβία, την Ολλανδία και τις ΗΠΑ που θέλουν να ακολουθήσουν το παράδειγμα του Περού ως βάση για να υπερασπιστούν τα δικαιώματα των δικών τους άγριων μελισσών.
