Με την εκκλησία ποτέ δεν είχα ιδιαίτερα καλές σχέσεις. Και ποτέ δεν υπήρξα δογματικός. Όταν, όμως, γράφω για την Εκκλησία της Ελλάδος, δεν ...
Με την εκκλησία ποτέ δεν είχα ιδιαίτερα καλές σχέσεις. Και ποτέ δεν υπήρξα δογματικός. Όταν, όμως, γράφω για την Εκκλησία της Ελλάδος, δεν εννοώ τον ιερέα του χωριού. Εκείνον που θα ανοίξει την πόρτα, θα δώσει ένα πιάτο φαΐ, θα σταθεί δίπλα στον άνθρωπο χωρίς αντάλλαγμα. Αυτός κάνει έργο. Και πολλές φορές αθόρυβα.
Αναφέρομαι αλλού. Αναφέρομαι στους μητροπολίτες της λάμψης, στους ανθρώπους που συσσωρεύουν δίπλα τους πλούτο, σε μια εποχή που ο κόσμος μετράει τα κέρματα για να βγάλει τον μήνα. Σε εκείνους που διεκδικούν στρέμματα από τον ίδιο τον λαό — ως «δικές τους» εκτάσεις.
Όπως συμβαίνει τα τελευταία χρόνια με διεκδικήσεις γης από κοινότητες της Ηλείας, με επίκεντρο τη Μονή Αγίων Θεοδώρων.
Οι περισσότεροι θυμούνται, βέβαια, την πιο γνωστή υπόθεση: την ανταλλαγή γης της Μονή Βατοπεδίου με το ελληνικό Δημόσιο. Μια υπόθεση που προκάλεσε πολιτικό σεισμό και ανέδειξε τα κενά στη διαχείριση της εκκλησιαστικής περιουσίας.
Αλλά δεν ήταν η μόνη.
Μοναστήρια του Άγιο Όρος έχουν κατά καιρούς κινηθεί νομικά για την κατοχύρωση εκτάσεων, επικαλούμενα τίτλους άλλων εποχών.
Και εδώ αρχίζει η σύγκρουση.
Γιατί αυτές οι διεκδικήσεις:
• αφορούν δημόσια γη ή εκτάσεις που χρησιμοποιούνται από πολίτες
• δημιουργούν αίσθημα αδικίας
• ενισχύουν την εικόνα μιας Εκκλησίας που λειτουργεί ως μεγάλος ιδιοκτήτης
Από την άλλη πλευρά, η Εκκλησία απαντά:
• ότι υπερασπίζεται νόμιμα δικαιώματα
• ότι η περιουσία της είναι αποτέλεσμα ιστορικής συνέχειας
• ότι μέρος των εσόδων επιστρέφει στην κοινωνία
Μόνο που το ζήτημα δεν είναι μόνο νομικό.
Είναι βαθιά πολιτικό.
Και ακόμη πιο βαθιά, ηθικό.
Πού τελειώνει η ιστορική ιδιοκτησία και πού αρχίζει το δημόσιο συμφέρον;
Μπορεί ένας θρησκευτικός θεσμός να λειτουργεί με όρους αγοράς;
Και τελικά, ποια είναι η θέση της Εκκλησίας σε μια κοινωνία που παλεύει να σταθεί όρθια;
Δεν αμφισβητώ την ιστορία. Η εκκλησία ένωσε. Αλλά και δίχασε. Και αυτό επίσης είναι αλήθεια.
Αυτό που δεν κατάλαβα ποτέ —και δεν πρόκειται να αποδεχτώ— είναι η επίδειξη.
Λαμπροί ναοί. Χρυσά άμφια. Μια εικόνα πλούτου που δεν ταιριάζει με το μήνυμα της ταπεινότητας, που δίδασκε ο Χριστός.
Και την ίδια στιγμή, άνθρωποι που δεν έχουν να φάνε, σκύβουν και φιλούν χέρια. Χέρια που —υποτίθεται— θα τους οδηγήσουν στη σωτηρία της ψυχής.
Ένα καλοστημένο αφήγημα, σχεδόν αριστοτεχνικό.
Στη χώρα που έμαθε να ανάβει κερί πριν ανάψει φως στο σπίτι της, η πίστη δεν είναι μόνο υπόθεση ψυχής. Είναι και υπόθεση περιουσίας. Και μάλιστα μεγάλης.
Η Εκκλησία της Ελλάδος δεν είναι μόνο ο θεσμός που παρηγορεί. Είναι και ένας από τους μεγαλύτερους ιδιοκτήτες γης και ακινήτων στη χώρα.
Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πόσα είναι. Και ίσως αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα.
Ακίνητα παντού, οικόπεδα-φιλέτα, εκτάσεις που μένουν ανενεργές, κτίρια που αποφέρουν έσοδα — ή καταρρέουν στη σιωπή.
Κι όμως, την ίδια στιγμή, ο Έλληνας φορολογούμενος πληρώνει για τη μισθοδοσία των ιερέων.
Σε μια χώρα που δυσκολεύεται να κρατήσει όρθια τα νοσοκομεία, τα σχολεία, τους νέους της.
Ήταν αυτό το αντάλλαγμα;
Και αν ναι — μέχρι πότε;
Εδώ δεν μιλάμε μόνο για αριθμούς. Μιλάμε για ηθική.
Για μια κοινωνία που βλέπει ανθρώπους να ψάχνουν στα σκουπίδια και ταυτόχρονα ακούει για «αξιοποίηση» εκτάσεων εκατομμυρίων.
Για μια πίστη που καλείται να αποδείξει αν είναι καταφύγιο ή διαχειριστής περιουσίας.
Γιατί η πίστη δεν μετριέται σε στρέμματα. Δεν μετριέται σε ενοίκια. Δεν μετριέται σε χρυσά υφάσματα.
Μετριέται αλλού. Στο αν ανοίγεις την πόρτα όταν ο άλλος δεν έχει πού να πάει.
Και τελικά, εκεί κρίνεται το μόνο ερώτημα που έχει σημασία:
Δεν είναι πόσα έχεις.
Είναι πόσα δίνεις.
Και κάπου εδώ, η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο την Εκκλησία της Ελλάδος.
Βαραίνει και την Πολιτεία.
Γιατί όλα αυτά δεν έγιναν στο σκοτάδι. Έγιναν με νόμους, με υπογραφές, με πολιτικές αποφάσεις. Με κυβερνήσεις που ήξεραν — και σιωπούσαν. Που έβλεπαν — και δεν άγγιζαν.
Όταν το κράτος αφήνει γκρίζες ζώνες, κάποιοι θα τις εκμεταλλευτούν. Όταν δεν βάζει κανόνες, κάποιοι θα γράψουν τους δικούς τους. Και τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος διεκδικεί. Είναι ποιος του το επιτρέπει.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, η πίστη μπορεί να είναι προσωπική υπόθεση — αλλά η ευθύνη είναι πάντα πολιτική.
Το φίλημα της εξουσίας
Υπάρχει μια σκηνή που επαναλαμβάνεται με θρησκευτική ευλάβεια — και όμως, στερείται κάθε πίστης. Πολιτικοί κάθε βαθμίδας, από βουλευτές μέχρι δημάρχους και πάσης φύσεως τοπικούς άρχοντες, σπεύδουν να σκύψουν το κεφάλι και να φιλήσουν το χέρι ενός μητροπολίτη. (Οπως και το να… φωτογραφίζονται ασπαζόμενοι εικόνες ή ανάβοντας κεριά). Όχι σε μια στιγμή προσωπικής κατάνυξης, αλλά μπροστά σε κάμερες, σε πανηγύρια, σε δημόσιες εμφανίσεις.
Αυτό δεν είναι πράξη πίστης. Είναι πράξη υπολογισμού.
Το φίλημα αυτό δεν απευθύνεται στον Θεό — απευθύνεται στο εκλογικό σώμα.
Είναι μια σιωπηλή συναλλαγή: «Δείτε με. Είμαι ένας από εσάς. Σέβομαι, πιστεύω, ανήκω».
Και από την άλλη πλευρά, ένα άτυπο νεύμα επιρροής: «Είναι δικός μας».
Η πολιτική, από τη φύση της, επιδιώκει τη δύναμη. Η Εκκλησία, από τη δική της, διαθέτει ακόμη βαθιές ρίζες στην κοινωνία. Όταν αυτά τα δύο συναντιούνται χωρίς ειλικρίνεια, το αποτέλεσμα δεν είναι ούτε πίστη ούτε πολιτική. Είναι κακοπαιγμένο θέατρο.
Γιατί ο πολίτης βλέπει. Μπορεί να μην αντιδρά πάντα, μπορεί να μην μιλά, αλλά καταλαβαίνει πότε μια κίνηση είναι αληθινή και πότε είναι σκηνοθετημένη. Και όταν η πίστη γίνεται εργαλείο ψηφοθηρίας, δεν προσβάλλεται μόνο η νοημοσύνη του — προσβάλλεται και το ίδιο το νόημα της πίστης. Διότι η πίστη, όταν είναι αληθινή, δεν διαφημίζεται. Δεν εκτίθεται. Δεν χρειάζεται κάμερες.
Αντίθετα, η υποκρισία έχει ανάγκη το φως.
Κι έτσι, το φίλημα του χεριού μετατρέπεται από πράξη σε σύμβολο. Όχι σεβασμού, αλλά εξάρτησης. Όχι ταπεινότητας, αλλά πολιτικής ανάγκης.
Και τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν γελοιοποιούνται τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτό το σκηνικό. Το ερώτημα είναι αν έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ τη γελοιότητα, που τη θεωρούμε πλέον φυσιολογική.
