Για γενιές ολόκληρες, η ελληνική ύπαιθρος ζούσε με έναν απαράβατο νόμο: η γη έπρεπε να δουλεύεται, να ποτίζεται, να παράγει. Το να αφήσε...
Σήμερα, αυτός ο άγραφος νόμος καταρρέει. Σε όλη τη χώρα, χιλιάδες στρέμματα εύφορης γης μένουν πλέον σπαρμένα με αγκάθια και ξερόχορτα. Όχι γιατί οι αγρότες τεμπέλιασαν, αλλά γιατί η καλλιέργεια της γης μετατράπηκε από βιοπορισμό σε μια μαθηματικά βέβαιη οικονομική καταστροφή.
Η εικόνα της παρατημένης γης είναι το τελευταίο στάδιο ενός χρόνιου αδιεξόδου, το οποίο συνθέτουν τρία ασφυκτικά δεδομένα:
1. Το κόστος παραγωγής που «καίει» τα κέρδη
Αγροτικό πετρέλαιο, λιπάσματα, ζωοτροφές, σπόροι και ηλεκτρικό ρεύμα για τις γεωτρήσεις έχουν πάρει την ανηφόρα. Όταν το κόστος για να σπείρεις ένα στρέμμα διπλασιάζεται, αλλά η τιμή που πουλάς το προϊόν στον έμπορο παραμένει καθηλωμένη —ή μειώνεται—, η εξίσωση δεν βγαίνει. Ο αγρότης σήμερα καλείται να τζογάρει: να ξοδέψει χιλιάδες ευρώ στην αρχή της σεζόν, χωρίς να ξέρει αν στο τέλος θα πάρει πίσω έστω και τα έξοδά του.
2. Η κλιματική κρίση ως ο απόλυτος απρόβλεπτος παράγοντας
Οι αγρότες ήταν πάντα συνηθισμένοι στα τερτίπια του καιρού, αλλά αυτό που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια δεν έχει προηγούμενο. Παρατεταμένες ξηρασίες, καύσωνες που «ψήνουν» τις καλλιέργειες πριν την ώρα τους, όψιμοι παγετοί και ξαφνικές, βιβλικές πλημμύρες καταστρέφουν κόπους μιας χρονιάς μέσα σε λίγες ώρες. Με έναν απαρχαιωμένο κανονισμό ασφάλισης (ΕΛΓΑ) που καθυστερεί να αποζημιώσει ή δίνει ψίχουλα, μια ολική καταστροφή σημαίνει αυτόματα χρεοκοπία. Ποιος θα ρισκάρει να ξανασπείρει όταν το κεφάλαιό του έχει γίνει λάσπη ή στάχτη;
3. Η έλλειψη εργατικών χεριών
Το πρόβλημα των εργατών γης έχει εξελιχθεί σε μάστιγα. Η γραφειοκρατία στην πρόσκληση εργατών από τρίτες χώρες και η φυγή των μόνιμων εργατών προς την Κεντρική Ευρώπη έχουν αφήσει τα χωράφια ορφανά. Παραγωγοί βλέπουν τα πορτοκάλια, τις ελιές ή τα ροδάκινα να σαπίζουν πάνω στα δέντρα επειδή δεν υπάρχει κανείς να τα μαζέψει.
Το παράδοξο της αγοράς: Την ίδια ώρα που ο παραγωγός εγκαταλείπει το χωράφι του επειδή πληρώνεται με πενταροδεκάρες, ο καταναλωτής στο super market αγοράζει τα ίδια αγροτικά προϊόντα σε τιμές χρυσού. Το κέρδος χάνεται κάπου στη διαδρομή των μεσαζόντων, αφήνοντας τις δύο άκρες της αλυσίδας —παραγωγό και καταναλωτή— εξοργισμένες.
Όταν η γη μένει ακαλλιέργητη, το πρόβλημα δεν είναι μόνο του αγρότη που έχασε τη δουλειά του. Είναι ολόκληρης της κοινωνίας. Σημαίνει μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγωγές, υποβάθμιση της ποιότητας της διατροφής μας, ερήμωση της επαρχίας και, τελικά, απώλεια της εθνικής μας παραγωγικής βάσης.
Το αδιέξοδο των αγροτών δεν λύνεται με προσωρινά επιδόματα-ασπιρίνες λίγο πριν τις εκλογές. Απαιτεί εθνική στρατηγική: μείωση του κόστους εφοδίων, δίκαιες τιμές, σύγχρονη διαχείριση του νερού και προστασία από τα καρτέλ των μεσαζόντων. Διαφορετικά, σε λίγα χρόνια, η ελληνική ύπαιθρος θα είναι απλώς ένα όμορφο σκηνικό για τουρίστες, και η ελληνική γη μια ανάμνηση.
Η ελληνική γεωργία υπήρξε για δεκαετίες η ραχοκοκαλιά της περιφέρειας. Σήμερα, όμως, πολλοί παραγωγοί βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα που γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Πολλοί παραγωγοί διαπιστώνουν ότι, ακόμη και όταν η σοδειά είναι καλή, το καθαρό εισόδημα δεν ανταποκρίνεται στον κόπο και στις επενδύσεις που απαιτήθηκαν.
Παράλληλα, οι εισαγωγές αγροτικών προϊόντων δημιουργούν έντονο ανταγωνισμό. Οι καταναλωτές αναζητούν χαμηλότερες τιμές, ενώ οι παραγωγοί υποστηρίζουν ότι συχνά καλούνται να ανταγωνιστούν προϊόντα που παράγονται με διαφορετικό κόστος ή υπό διαφορετικούς κανόνες. Το αποτέλεσμα είναι ότι αρκετά ελληνικά προϊόντα δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τιμές που να καλύπτουν το κόστος παραγωγής και να αφήνουν ένα βιώσιμο εισόδημα.
Νέοι άνθρωποι επιλέγουν άλλες επαγγελματικές διαδρομές ή μετακινούνται στα αστικά κέντρα και στο εξωτερικό, ενώ αρκετοί μεγαλύτεροι παραγωγοί δεν βρίσκουν διαδόχους για να συνεχίσουν την οικογενειακή εκμετάλλευση.
Η ελληνική γεωργία δεν χρειάζεται μόνο επιδοτήσεις. Χρειάζεται μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, σύγχρονες υποδομές, πρόσβαση στην καινοτομία, διαφάνεια στην αγορά και πολιτικές που θα επιτρέψουν στους παραγωγούς να ζουν αξιοπρεπώς από τον κόπο τους.
Το μέλλον της υπαίθρου δεν θα κριθεί μόνο από το πόσα στρέμματα καλλιεργούνται. Θα κριθεί από το αν οι νέες γενιές θα πιστέψουν ότι η γη μπορεί να τους προσφέρει μια αξιοπρεπή προοπτική ζωής. Αν αυτό δεν συμβεί, το μεγαλύτερο κόστος δεν θα είναι οικονομικό. Θα είναι η σταδιακή ερήμωση της ελληνικής περιφέρειας.
