Καθώς η ένταση ανεβαίνει όλο και περισσότερο ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, ένα ερώτημα έρχεται στο μυαλό σχεδόν μηχανικά...
Καθώς η ένταση ανεβαίνει όλο και περισσότερο ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, ένα ερώτημα έρχεται στο μυαλό σχεδόν μηχανικά: είναι ένας πόλεμος πολιτισμών; Μια, μήπως, σύγκρουση της "χριστιανικής Δύσης" και "ισλαμικής Ανατολής"; Ή μήπως κάτι πολύ πιο ψυχρό, πολύ πιο υπολογισμένο;
Η εύκολη απάντηση είναι η θρησκεία. Η αληθινή όμως είναι η ισχύς.
Το αφήγημα της «σύγκρουσης πολιτισμών»
Στον δημόσιο λόγο της Δύσης, ιδίως μετά την 11η Σεπτεμβρίου, διαμορφώθηκε η εικόνα μιας υπόγειας αντιπαράθεσης μεταξύ "χριστιανικής Δύσης" και "ισλαμικής Ανατολής". Η εικόνα αυτή ενισχύθηκε από πολέμους σε Ιράκ και Αφγανιστάν, από τρομοκρατικές επιθέσεις, από ρητορικές φόβου.
Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Οι ΗΠΑ είναι κράτος κοσμικό, πολυθρησκευτικό, με εκατομμύρια μουσουλμάνους πολίτες. Το Ιράν δεν βρίσκεται σε σύγκρουση με το Βατικανό, ούτε με τον Καθολικισμό ως θεσμό. Η ένταση δεν εκδηλώνεται σε επίπεδο δόγματος, αλλά σε επίπεδο στρατηγικής.
Αν επρόκειτο για καθαρά θρησκευτικό πόλεμο, πώς εξηγείται η στενή συνεργασία των ΗΠΑ με μουσουλμανικά κράτη όπως η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ ή η Ιορδανία;
Η θρησκεία εδώ δεν είναι το αίτιο. Είναι το περίβλημα.
Ο πραγματικός πυρήνας της σύγκρουσης
Η αντιπαράθεση μεταξύ Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν έχει βαθιές ρίζες:
Στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που ανέτρεψε το φιλοαμερικανικό καθεστώς του Σάχη.
Στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Στην επιρροή του Ιράν σε Ιράκ, Συρία και Λίβανο.
Στη σύγκρουσή του με το Ισραήλ.
Στον έλεγχο των θαλάσσιων οδών του Περσικού Κόλπου, από όπου διέρχεται τεράστιο ποσοστό της παγκόσμιας ενέργειας.
Πρόκειται για μάχη περιφερειακής ηγεμονίας. Για έλεγχο ισορροπιών. Για αποτροπή.
Η θρησκεία ως εργαλείο εξουσίας
Αυτό δεν σημαίνει ότι η θρησκεία απουσιάζει. Αντιθέτως, χρησιμοποιείται.
Στο Ιράν, η πολιτική εξουσία εδράζεται σε θεοκρατική νομιμοποίηση. Η αντίσταση απέναντι στις ΗΠΑ παρουσιάζεται ως υπεράσπιση της πίστης και της εθνικής αξιοπρέπειας.
Στις ΗΠΑ, ιδίως σε συγκεκριμένους πολιτικούς κύκλους, η Μέση Ανατολή συχνά προσεγγίζεται με όρους ηθικού δυϊσμού: «καλό» εναντίον «κακού», «ελευθερία» εναντίον «τυραννίας».
Και στις δύο πλευρές, η θρησκεία λειτουργεί ως γλώσσα κινητοποίησης. Δεν είναι όμως ο μηχανισμός λήψης αποφάσεων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα την ασφάλεια, την ισχύ, την επιρροή.
Σύγκρουση κρατών, όχι πιστών
Η ουσία είναι απλή αλλά άβολη:
ο πόλεμος είναι ανάμεσα σε δύο κρατικά συστήματα με αντικρουόμενα συμφέροντα.
Οι κοινωνίες, οι απλοί άνθρωποι, οι πιστοί κάθε θρησκείας, δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν μεταξύ τους. Εκείνοι που συγκρούονται είναι μηχανισμοί εξουσίας.
Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι αυτό:
ότι όσο εμείς συζητάμε για πολιτισμούς και δόγματα, οι αποφάσεις λαμβάνονται σε αίθουσες στρατηγικού σχεδιασμού.
Τελικά, τι είναι;
Δεν είναι πόλεμος θρησκειών.
Δεν είναι σταυροφορία.
Δεν είναι τζιχάντ εναντίον Δύσης.
Είναι γεωπολιτική αντιπαράθεση σε μια περιοχή που καθορίζει την παγκόσμια ισορροπία.
Η θρησκεία απλώς δίνει νόημα στη σύγκρουση για τις μάζες.
Η ισχύς όμως δίνει κατεύθυνση στην Ιστορία.
Και ίσως το αληθινό ερώτημα να μην είναι ποιος πολεμά ποιον, αλλά ποιος ωφελείται όταν οι κοινωνίες πείθονται ότι ο εχθρός τους είναι ο «άλλος» και όχι η ίδια η λογική της κυριαρχίας.
